Երևանի մետրոյում տեղի ունեցած միջադեպի, որտեղ ՀՀ վարչապետը սպառնացել է 1993 թվականի Արցախյան ազատամարտում զոհված դաշտային հրամանատար Մերուժան Մոսյանի դստերը՝ Արմինե Մոսյանին, իր փոքրիկ երեխայի ներկայությամբ՝ այսպես կոչված «իրական Հայաստանի» քարտեզից կրծքանշան ընդունելուց հրաժարվելու համար, ես, որպես իրավաբանական գիտությունների դոկտոր և ՀՀ արդարադատության նախկին նախարար, ցանկանում եմ մեկնաբանել այս իրադարձությունը և դրա հետ կապված մի քանի կարևոր հարցեր։
Առաջին հերթին, պետք է նշել, որ անօրինական, գրեթե մեկ տարի տևած շրջափակման հետևանքով սպառված և հետագայում լայնածավալ պատերազմի զոհ դարձած ամբողջ Արցախի բնակչության հարկադիր տեղահանումը, ցավոք, ի սկզբանե անտեսվել է ներքին քաղաքականության մեջ և ներկայացվել է որպես կամավոր արտագաղթ կամ «փախուստ»։ Այս մոտեցումը, որը հիմնված է «ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի հարգման» արգելքի վրա, խորապես խորհրդանշական է և հակասում է միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքներին։
Այս հարցում պետք է հստակեցնել մի քանի կետ։ Ինքնորոշման իրավունքը, որը ամրագրված է ՄԱԿ-ի կանոնադրության հոդված 1-ի կետ 2-ում, նախ և առաջ վերաբերում է ժողովուրդների իրավունքին՝ ազատորեն որոշել իրենց քաղաքական կարգավիճակը և իրենց տնտեսական, սոցիալական և մշակութային զարգացման ուղղությունը։ Այն չի կարող օգտագործվել որպես պատրվակ՝ ժողովուրդներին իրենց հայրենիքից հարկադրված տեղահանելու համար։
Այս համատեքստում անտեսվում է նույնիսկ այն անհերքելի փաստը, որ այս անհավասար պատերազմում զոհվել են ոչ միայն թշնամուն դիմադրած 129 զինծառայողներ, այլև քաղաքացիական անձինք՝ կանայք, երեխաներ և տարեցներ։ Պաշտոնական տվյալներով՝ ադրբեջանական կողմը կրել է ծանր կորուստներ՝ զոհվել է 192 մարդ։ Այսպիսով, պատերազմի զոհերի թիվը, որը ներառում է և՛ զինծառայողների, և՛ քաղաքացիական անձանց, հստակ ցույց է տալիս, որ խոսքը պարզապես զինված բախման մասին չէ, այլև ռազմական հանցագործությունների և մարդակեղծիության ակտերի մասին։
Այսպիսով, «(Արցախի բնակիչների) փախուստի» և «Արցախի հարցի փակման» մասին թեզերը, ինչպես նաև դրանց հիմքում ընկած արհեստական ենթաթեմաները, աչքի են ընկնում իրենց տրամաբանության լիակատար բացակայությամբ։ Դրանց վրա կանգ առնելն անիմաստ է։ Դրանք արժեքավոր նյութ են տրամադրում հետագա զարգացումները վերլուծելու համար։ Մենք պարզապես կընդգծենք, որ «ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի հարգման» արգելքը հակասում է ՄԱԿ-ի կանոնադրության հիմնարար սկզբունքին (հոդված 1, կետ 2) և պետության էությունը ամրագրող համապատասխան միջազգային պայմանագրերին։
